تازهترین گزارش از زیستبوم دانشبنیان کشور نشان میدهد که صادرات شرکتهای دانشبنیان ایران در چهار سال اخیر با رشد خیرهکنندهای مواجه شده و از ۲۹۶ میلیون دلار به ۲,۶۹۰ میلیون دلار افزایش یافته است. این آمار حاکی از رشد بیش از ۹ برابری صادرات دانشبنیان است و چین به عنوان بزرگترین شریک تجاری ایران در حوزه فناوری شناخته میشود.
رشد ۹ برابری صادرات دانشبنیان در چهار سال اخیر
بر اساس آخرین آمارهای منتشرشده از زیستبوم دانشبنیان تا پایان سال ۱۴۰۳، ارزش صادرات شرکتهای دانشبنیان ایران با جهشی بیسابقه از ۲۹۶ میلیون دلار به ۲,۶۹۰ میلیون دلار رسیده است. این رقم نشاندهنده رشد بیش از ۹ برابری صادرات دانشبنیان در بازه زمانی چهار ساله است. در مقابل، واردات این شرکتها ۴,۴۳۶ میلیون دلار ثبت شده که بیانگر بهبود تراز تجاری در این حوزه میباشد.
نقش شرکتهای بزرگ در تحقق رشد صادرات دانشبنیان
بررسی روند صادرات دانشبنیان نشان میدهد ارزش کل صادرات از ۶۰۶ میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به ۲,۶۹۰ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته که بیش از ۴ برابر شده است. بخش عمده این رشد مربوط به دانشبنیان شدن برخی شرکتهای بزرگ صادراتی در سال ۱۴۰۲ بوده و کاهش نرخ رشد به ۷ درصد در سال ۱۴۰۳، گویای این موضوع است. نکته قابل تأمل اینکه ۸۴ درصد از کل صادرات دانشبنیان توسط تنها ۳۶ شرکت با صادرات بالای ۱۰ میلیون دلار انجام میشود.
چین در صدر شرکای تجاری حوزه صادرات دانشبنیان
در بخش شرکای تجاری، چین با ۶,۶۵۸ میلیون دلار (۳۷.۸ درصد از کل تجارت)، بزرگترین شریک تجاری ایران در حوزه فناوری و صادرات دانشبنیان است. امارات با ۳,۰۶۰ میلیون دلار (۱۷.۴ درصد) و ترکیه با ۱,۸۱۷ میلیون دلار (۱۰.۳ درصد) در رتبههای بعدی قرار دارند. عراق نیز با ۲,۷۶۵ میلیون دلار تجارت، مقصد صادراتی مهمی برای ایران و شرکتهای دانشبنیان محسوب میشود.
رشد تعداد شرکتهای دانشبنیان؛ ۶۶ درصد در گروه نوپا
آمارها نشان میدهد تا پایان سال ۱۴۰۳، حداقل ۱۲,۶۹۲ شرکت یکبار تأییدیه دانشبنیان دریافت کردهاند. در سال ۱۴۰۳، با احراز صلاحیت ۷۸۹ شرکت جدید و حذف ۳۹۹ شرکت، تعداد شرکتهای دانشبنیان به ۱۰,۱۰۸ شرکت رسید. حدود ۶۶ درصد از این شرکتها در گروه نوپا قرار دارند که انتظار میرود طی پنج سال آینده به یکی از زیرگروههای نوآور یا فناور تبدیل شوند.
چالش تمرکز صادرات دانشبنیان در دست شرکتهای معدود
تحلیل آمار صادرات دانشبنیان نشان میدهد که ۸۴ درصد از مجموع صادرات توسط ۳۶ شرکت با صادرات بالای ۱۰ میلیون دلار انجام میشود. در حالی که بیشتر شرکتهای صادراتی (حدود ۷۰ درصد)، تنها سهمی معادل ۳ درصد از کل صادرات دانشبنیانها دارند. این تمرکز بالا، ضرورت توجه به شرکتهای کوچک و متوسط صادراتاولی را بیش از پیش آشکار میسازد.
نقش واردات در زنجیره ارزش تولیدات دانشبنیان
بخش مهمی از واردات ۴.۵ میلیارد دلاری شرکتهای دانشبنیان به عنوان مواد اولیه در زنجیره ارزش تولید محصولات بهکار رفته است. این موضوع علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، موجب جلوگیری از واردات محصول نهایی و کاهش مصرف ارز نیز شده است. ۶۷ درصد از کل واردات دانشبنیانها توسط ۱۱۹ شرکت صورت میگیرد.
شاخص پیچیدگی محصول؛ فقط ۲۱ درصد صادرات دانشبنیان واقعی
تطبیق شاخص پیچیدگی محصول (توسعهیافته توسط دانشگاه هاروارد) با دادههای گمرکی نشان میدهد که بخش بزرگی از صادرات شرکتهای دانشبنیان، محصولاتی با پیچیدگی پایین را شامل میشود. با در نظر گرفتن کالاهایی با امتیاز بالاتر از ۰.۵ به عنوان محصولات دانشبنیان واقعی، میزان صادرات این محصولات حدود ۵۴۴ میلیون دلار تخمین زده میشود که تنها ۲۱ درصد از کل صادرات دانشبنیان را شامل میشود.
پیشبینی آینده صادرات دانشبنیان تا پایان برنامه هفتم
با فرض تثبیت نرخ رشد ۷ درصدی سالانه، پیشبینی میشود که تا پایان برنامه هفتم توسعه، تعداد کل شرکتهای دارای سابقه دانشبنیان به حدود ۱۶,۶۰۰ شرکت برسد. کارشناسان معتقدند تدوین برنامههای حمایتی برای شرکتهای صادراتاولی و رفع موانع شرکتهایی که میزان صادرات آنها کاهش یافته، میتواند در افزایش سهم صادرات دانشبنیان کشور راهگشا باشد.
آرزو سمیعی، یکی از روزنامهنگاران پرشور و متعهد مجله خبری است که با نگاهی دقیق و تیزبین، به پوشش مسائل اجتماعی و فرهنگی میپردازد. او با تخصص در حوزههایی مانند حقوق زنان، محیط زیست و آموزش، همواره در تلاش برای آگاهیبخشی و ایجاد تغییرات مثبت در جامعه است.